مهر و مهرگان

 

با تورّق نوشته‌های قبلی، چون به جشن‌های مهرگان نزدیک می‌شویم، از بین یادداشت‌های پیشین خود یا دیگران، مطالبی را انتخاب کردم که امید است مورد پسند قرار بگیرد و به حساب تنبلی و کم‌کاری من هم نگذارید. این روزها چیزها و حرف‌های نو و دست اوّل هزینه‌ی زیادی دارد و ممکن است ایجاد راه بندان کند، بهتر است گاهی هم بقول یکی از دوستان از “دوربرگردان” استفاده کنیم!

“…هشتم اکتبر- شانزدهم مهر، روز “مهر” از ماه مهر و “روز مهرگان” است كه ايرانيان از هزاره‌ی دوّم پيش از ميلاد آن را گرامی داشته‌اند و بعدها دوّمين روز مهم سال پس از “نوروز” بشمار آورده و مفصّل‌ترين مراسم از جشن‌های شش‌روزه‌ی مهرگان را در اين روز برگزار كرده‌اند. از سده‌ی جاری به دليلی نامعلوم، روز مهرگان از شانزدهم مهر به چهاردهم اين ماه منتقل شده است! مهر (ميترا) در پارسی مفهوم “فروغ، روشنايی، دوستی، پيوستگی، پيوند و محبت” داشته و ضد دروغ، دروغ گويی، پيمان‌شكنی و نامهربانی بوده است. در زبان پارسی، واژه‌ی “دروغ” ازسه هزار سال پيش تغيير نيافته و تلفّظ اوليّه آن هم “دروگ” بوده‌است.

پيش از هخامنشيان، جشن مهرگان را بغ‌يادی (بگ‌يادی) “ياد خدا – سپاسگزاری از خدا” می‌گفتند. بغداد (خدا آن را داده، ) نام درختستانی در نزديكی تيسفون پايتخت اشكانيان و ساسانيان بود كه بعد بصورت شهر درآمد و پايتخت عباسيان شد. مورّخان در همه‌ی كشورها، با توجّه به اين جشن‌ها و تداوم بكار بردن واژه‌ی مهربان و رعايت خصلت مهربان بودن و مهربانی كردن در ميان ايرانيان كه طبيعت ثانوی آنان شده و به اصطلاح در خونشان قرار گرفته است، ايرانيان را مهربان‌ترين، باگذشت‌ترين و ميهمان‌نوازترين مردم جهان دانسته و نوشته اند.

حکیم عمر خيام نيشابوری كه تقويم خورشيدی را تنظيم كرده درباره‌ی مهرماه و جشن مهرگان گفته‌است: “اين ماه را از آن مهرماه گويند كه مهربانی بود مردمان را بر يكديگر، از هرچه رسيده باشد، از غلّه و ميوه نصيب باشد، بدهند و بخورند با هم.”

فلسفه‌ی آيين‌های مهرگان سپاسگزاری به درگاه خداوند بخاطر بركاتی كه عنايت كرده و تحكيم دوستی و محبّت ميان انسان‌ها است.

ايرانيان از ديرزمان كوشيده‌اند كه كارهای مهم را از مهرماه آغاز كنند، از جمله ازدواج و تشكيل زندگانی خانوادگی. به نوشته‌ی مورخان يونانی، به دستور داريوش بزرگ بود كه دبستان‌های ايران از مهرماه آغاز به كار كرده‌اند و انتشار همين نوشته‌ها سبب شد كه در سراسر جهان آغاز سال تحصيلی از سپتامبر (10شهريور تا 10 مهر) قرار داده شود. اين مورّخان نوشته‌اند كه در دبستان‌ها كه ويژه‌ی پسران ايران بود به كودكان می‌آموختند كه اقتدار و عظمت وطن و حفظ تمدّن آنان بستگی به آن دارد كه متّحد باشند و ارتشی شكست‌ناپذير داشته و همواره آماده‌ی دفاع از وطن باشند. داريوش بزرگ حكومت خود را از مهرماه آغازكرده بود. مهستان (سناي ايران در برابر سناي روم) كه ازسال 137 پيش از ميلاد آغاز بكار كرد فعّاليت سالانه‌اش را روز پس از جشن مهرگان (17مهر ماه) از سر می‌گرفت. درعصر پهلوي نيز گشايش سال پارلمانی ايران از مهرماه مقرر شد.

از یادداشت‌های دکتر انوشیروان کیهانی زاده با اندکی ویرایش.

بمناسبت ماه مهر و روز مهر

مهر MEHR : رحم، شفقت و محبّت (برهان قاطع) …

پ ن – ص 19335 ، لغتنامه دهخدا – در سانسکریت Mitra، در اوستا و فارسی باستان Mithra، در پهلوی Mitr و Mithr میثره یا میتره از ریشه‌ی Mith سانسکریت آمده بمعنی “پیوستن“. اغلب خاورشناسان معنی اصلی مهر را واسطه و میانجی ذکر کرده‌اند. “یوستی” آن را واسطه و رابطه‌ی میان فروغ محدّث و فروغ ازلی می‌داند و بعبارت دیگر، مهر واسطه است میان آفریدگار و آفریدگان. در گات‌ها یکبار میثره استعمال شده بمعنی وظیفه و تکلیف دینی (یسنا 5،26 ) در بخش‌های دیگر اوستا (وندیداد، یشت 10) بمعنی عهد و پیمان آمده. برخی از خاورشناسان مانند “دارمستتر” معنی اصلی و قدیم کلمه را دوستی و محبّت گرفته‌اند. میثره در سانسکریت (ودا) بمعنی دوستی و پروردگار وروشنائی و فروغ است و در اوستا فرشته‌ی روشنائی و پاسبان راستی و پیمان است. (از حاشیه‌ی برهان قاطع تصحیح دکتر معین)

پ ن – ص 19338 ، لغتنامه دهخدا- 1- [مهر] یعنی خورشید که…گوساله بدوش می‌کشد. اشاره به بودن خورشید در برج ثور است. ( از حاشیه‌ی وحید دستگردی) 2- مهر در اوستا و در کتیبه‌های پادشاهان هخامنشی میثره Mithra، و در سانسکریت میتره Mitra آمده است. در پهلوی میتر Mitrشده، امروز مهر می‌گوئیم و معانی مختلف از آن اراده می‌کنیم. عهد وپیمان و محبّت و خورشید از آن معانی است. هفتمین ماه سال شمسی و روز شانزدهم هرماه نیز مهر نامیده می‌شود. مسعود سعد این معانی را دریک بیت جمع کرده است:

روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان مهر بفزا ای نگار مهر چهر مهربان

(پورداوود یشت‌ها ج1ص 396)

مهرگان – … نام روز شانزدهم از هرماه (برهان) روز مهر از ماه مهر وآن روز شانزدهم است. (آنندراج) (از جهانگیری) روز شانزدهم مهرماه و عیدی از اعیاد ایرانی است برای مطابقت نام روز با نام ماه.

- جشن یا عید مهرگان: ایرانیان دراین روز جشنی عظیم کنند که بعد از جشن و عید نوروز ازآن بزرگ‌تر جشنی نباشد و همچنانکه نوروز را عامّه و خاصّه می‌باشد مهرگان را نیز عامّه و خاصّه هست وتا شش روز تعظیم این جشن کنند. ابتدا از روز شانزدهم و آن‌را مهرگان عامّه خوانند و انتها روز بیست و یکم و آن‌را مهرگان خاصّه خوانند وسبب جشن مهرگان آنکه فارسیان گویند دراین روز خدای متعال زمین را بگسترانید و اجساد را مقرون به ارواح کرد و بعضی گفته‌اند دراین روز ملائکه یاری و مددکاری کاوه‌ی آهنگر کردند بر دفع ضحّاک، و فریدون دراین روز بر تخت پادشاهی نشست پیش از آن‌که کاوه دفع ضحّاک نماید. و زمره‌ای گفته‌اند که دراین روز ضحّاک را در بابل گرفت وبه کوه دماوند فرستاد که در بند کنند و مردمان بسبب این مقدّمه جشنی عظیم کردند و عید نمودند و بعد از آن حکّام را مهر و محبّت بر رعایا بهم رسید وچون مهرگان به معنی محبّت {و} پیوستن است، بنابراین بدین نام موسوم گشت.

مهر و جشن مهرگان

مهر در سانسکریت بمعنی پیوستن است. اغلب خاورشناسان معنی اصلی مهر را واسطه و میانجی ذکر کرده‌اند. یوستی آن را واسطه و رابطه‌ی میان فروغ مُحَدث و فروغ ازلی می‌داند و بعبارت دیگرمهر واسطه است میان آفریدگار و آفریدگان. در گات‌ها یکبار میثره استعمال شده بمعنی وظیفه و تکلیف دینی یسنا5،26

در بخش‌های دیگر اوستا (وندیداد، یشت10) بمعنی عهد و پیمان آمده. برخی از خاورشناسان مانند دارمستتر معنی اصلی و قدیم کلمه را دوستی و محبّت گرفته‌اند. میثره در سانسکریت (ودا) بمعنی دوستی و پروردگار وروشنائی و فروغ است و در اوستا فرشته‌ی روشنائی و پاسبان راستی و پیمان است. از حاشیه‌ی برهان قاطع تصحیح دکتر معین

مهر یعنی خورشید که در فصل بهار گوساله بدوش می‌کشد. اشاره به بودن خورشید در برج ثور است. ازحاشیه‌ی وحید دستگردی

مهر در اوستا و در کتیبه‌های پادشاهان هخامنشی میثره، و در سانسکریت میتره آمده است. در پهلوی میتر شده، امروز مهر می‌گوئیم و معانی مختلف از آن اراده می‌کنیم. عهد وپیمان و محبّت و خورشید از آن معانی است. هفتمین ماه سال شمسی وروز شانزدهم هرماه نیز مهر نامیده می‌شود. مسعود سعد این معانی را دریک بیت جمع کرده است: روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان / مهر بفزا ای نگار مهر چهر مهربان پورداوود یشت‌ها ج1ص 396

مهرگان… نام روز شانزدهم از هرماه(برهان،) روز مهر از ماه مهر وآن روز شانزدهم است (آنندراج از جهانگیری) روز شانزدهم مهرماه و عیدی از اعیاد ایرانی است برای مطابقت نام روز با نام ماه

جشن یاعید مهرگان: ایرانیان دراین روز جشنی عظیم کنند که بعد از جشن و عید نوروز ازآن بزرگ‌تر جشنی نباشد و همچنانکه نوروز را عامه و خاصه می‌باشد مهرگان را نیز عامه و خاصه هست وتا شش روز تعظیم این جشن کنند. ابتدا از روز شانزدهم و آن‌را مهرگان عامه خوانند و انتها روز بیست و یکم و آن‌را مهرگان خاصه خوانند وسبب جشن مهرگان آنکه فارسیان گویند دراین روز خدای متعال زمین را بگسترانید و اجساد را مقرون به ارواح کرد و بعضی گفته‌اند دراین روز ملائکه یاری و مددکاری کاوه‌ی آهنگر کردند بر دفع ضحاک، و فریدون دراین روز بر تخت پادشاهی نشست پیش از آن‌که کاوه دفع ضحاک نماید. و زمره‌ای گفته‌اند که دراین روز ضحاک را در بابل گرفت وبه کوه دماوند فرستاد که در بند کنند و مردمان بسبب این مقدمه جشنی عظیم کردند و عید نمودند و بعد از آن حکام را مهر و محبت بر رعایا بهم رسید وچون مهرگان به معنی محبّت پیوستن است بنابراین بدین نام موسوم گشت… فرهنگ دهخدا

Mithra: (Chambers Dictionary) The ancient Persian God of light, whose worship became popular in the Roman Empire.

Mitraeum: A grotto or temple sacred to Mithra.

Mithraist: Latin and Greek (Mithras) from old Persian Mithra.

Mithras: (The American College Dictionary) Persian Myth. The old God of light and truth, later of the sun. Also Mithra […O Pers. M. Mithra…]

…میترا (خدای روشنائی و حقیقت) که بعدها این نام به خورشید نیز داده شده همانطور که در بالا نیز اشاره شده، مذّکر بوده و علاوه براین‌که نام آتشکده‌ای نیز بوده (چو آذرگشسپ و چو خرداد و مهر/ فروزان به کردار گردان سپهر. فردوسی) افرادی هم در تاریخ به این نام داشته‌ایم مثل: مهر(رئیس و پیشوای مانویان در عهد خلافت ولیدبن عبدالملک وولای خالدبن عبدالله القسری به عراق و فرقه‌ی مهریه‌ی مانویّه بدو منسوب است (از ابن‌الندیم) و مهر ( نام مردی که برزنی ماه نام عاشق بوده و قصّه‌ی ایشان مشهور است (برهان) [از لغتنامه دهخدا]

بنا براین مشخص نیست از چه زمانی مرسوم شده که نام میترا برای زنان نیز به کار برده شود…